زمین دیگر آن پناهگاه آرام و بیتغییری نیست که نسلهای پیشین میشناختند. فصلها از نظم دیرینه خود فاصله گرفتهاند، باران در برخی جغرافیاها به سیلاب بدل شده و در سرزمینهایی دیگر، آسمان ماهها از باریدن دریغ میکند. رودخانهها عقب مینشینند، زمینهای زراعتی ترَک برمیدارند و جوامعی که زندگیشان به سخاوت طبیعت گره خورده است، هر سال بیش از گذشته در برابر ناپایداری اقلیم بیدفاع میمانند. آنچه زمانی در مجالس علمی بهعنوان خطری برای آینده مطرح میشد، اکنون به واقعیتی بدل شده که مرز میان هشدار و فاجعه را از میان برداشته است.
در چنین جهانی، نمایندگان نزدیک به ۲۰۰ کشور در شهر آنتالیای ترکیه گرد هم آمدهاند تا در سیویکمین نشست تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP31)، درباره سرنوشت مشترک زمین گفتوگو کنند؛ نشستی که دستور کار آن از مهار انتشار گازهای گلخانهای و عبور از سوختهای فسیلی تا تأمین مالی کشورهای آسیبپذیر و حفاظت از نسلهای آینده امتداد مییابد. سیویکمین کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP31)، از نهم تا بیستم نوامبر در شهر آنتالیای ترکیه برگزار میشود. در میان این گردهمایی جهانی، افغانستان نیز برای حضور در نشست دعوت شده است؛ اما نه در جایگاه یک عضو کامل، بلکه بهعنوان عضو ناظر. با این همه، هیچ نمایندهای از امارت اسلامی در آنتالیا حضور نیافته و کرسی افغانستان در این مذاکرات خالی مانده است.
هشت روز گفتوگو در باره سرنوشت زمین
در هشت روز نخست نشست COP31، موضوعات از امنیت غذایی، کشاورزی و سلامت آغاز شد و به گذار انرژی، حملونقل سبز، مدیریت زبالهها، تابآوری شهرها و تأمین مالی اقلیمی رسید. پس از پرداختن به نقش نسل جوان و برنامههای اجتماعی و فرهنگی، امروز ۱۶ نوامبر، علم، صنعت و فناوری به محور گفتوگوها تبدیل شده است؛ جایی که راهکارهای نوین، صنعتیسازی سبز، هوش مصنوعی و فناوریهای کمکربن بهعنوان ابزارهایی برای مهار بحران اقلیمی مورد بحث قرار میگیرند.
اما اهمیت این بحثها برای افغانستان تنها در طرح راهکارهای تازه خلاصه نمیشود. کشوری که با خشکسالیهای گسترده، سیلابهای ویرانگر و کاهش منابع آب دستبهگریبان است، بیش از بسیاری از کشورها به دانش، فناوری و سرمایهگذاری برای سازگاری با تغییرات اقلیمی نیاز دارد. با این همه، در جایی که درباره آینده اقلیم و راههای مقابله با پیامدهای آن تصمیمسازی میشود، صدای افغانستان غایب است.
عدالت اقلیمی؛ مسئولیت با چه کسی است و هزینه بر دوش چه کسی میافتد؟
در پس بحثهای فنی درباره انرژی و کاهش آلایندهها، یک مسئلهای عمیقتری نیز قرار دارد: عدالت اقلیمی.
بحرانی که در شکلگیری آن، کشورهای صنعتی سهم تاریخی و بزرگی داشتهاند، اکنون بیشترین فشار را بر جوامعی وارد میکند که از نظر اقتصادی و زیرساختی توان کمتری برای مقابله با پیامدهای آن دارند. این همان شکافی است که مذاکرات تأمین مالی اقلیمی را به یکی از حساسترین بخشهای نشست تبدیل کرده است.
در پنجمین روز COP31، گفتوگوهای سطح بالای وزیران بر تأمین منابع مالی، دسترسی عادلانه کشورهای در حال توسعه به کمکها، صندوق جبران خسارت و زیان و سازوکارهای بازار کربن متمرکز شد.
بر اساس نقشه راه مطرحشده در مذاکرات، هدف آن است که منابع مالی اقلیمی تا سال ۲۰۳۵ به سالانه یک تریلیون و ۳۰۰ میلیارد دالر افزایش یابد. در کنار آن، کشورهای توسعهیافته باید در تحقق هدف تأمین سالانه ۳۰۰ میلیارد دالر تا همان سال نقش پیشرو داشته باشند.
در حاشیه نشست، ترکیه و بانک سرمایهگذاری زیرساخت آسیا نیز توافقی به ارزش ۱.۶ میلیارد دالر برای حمایت از سرمایهگذاریهای مرتبط با توسعه پایدار و سیاستهای اقلیمی امضا کردهاند.
با این همه، برای کشورهای آسیبپذیر، مهمتر از حجم وعدهها، امکان تبدیل آنها به پروژههایی است که بتوانند از منابع آب حفاظت کنند، کشاورزی را در برابر خشکسالی مقاوم سازند و خسارات حوادث طبیعی را کاهش دهند.
افغانستان؛ در خط مقدم بحران، در حاشیه تصمیمگیری
در جغرافیای بحران اقلیمی، افغانستان با تناقضی تلخ روبهروست: کشوری با سهم ناچیز در انتشار جهانی گازهای گلخانهای که بخش بزرگی از هزینههای انسانی و اقتصادی تغییرات اقلیمی را متحمل میشود.
خشکسالیهای ممتد، کاهش منابع آب، تغییر الگوهای بارندگی، سیلابهای ناگهانی و آسیبپذیری نظام کشاورزی، در سالهای اخیر فشار فزایندهای بر زندگی مردم افغانستان وارد کرده است. در بسیاری از مناطق، آب و زمین که دو ستون اصلی معیشت و تولید کشاورزی به شمار میروند، بیش از گذشته در معرض تهدید قرار گرفتهاند. اما با وجود همهی این موارد جایگاه افغانستان اکثرا در نشستهای مهم و تصمیمگیرنده خالی است.
از خشکسالی تا بارانهای ویرانگر؛ دهقانان میان دو بحران
برای دهقانانی که زندگی و معیشتشان به زمین و آب وابسته است، تغییر زمان بارندگی و خشکشدن منابع آب، فصل کشت را به یکی از دشوارترین دورههای سال تبدیل کرده است. عبدالرحمان، دهقانی از ولایت کاپیسا، میگوید: درست زمانی که فصل کشت فرا میرسد، جویهای آب خشک میشوند؛ زمین تشنه میماند و دهقان نمیداند کشتش را چگونه پیش ببرد.
عبدالرحمان با این جمله از دشواری روزهایی میگوید که باید زمین را برای کشت آماده کند، اما آبی برای آبیاری آن در دسترس ندارد. به گفته او، در بسیاری از مناطق، خشکشدن جویهای آب در فصل کشت، برنامه زراعتی دهقانان را برهم زده و آنان را با نگرانی از سرنوشت محصولاتشان روبهرو ساخته است.
اما برای گلمحمد، دهقان دیگری از همین ولایت، باران همیشه نویدبخش نیست. او میگوید گاهی پس از آنکه زمین را آماده و کوددهی کردهاند، بارندگی ناگهانی از راه میرسد و زحماتشان را بر باد میدهد. در چنین وضعیتی، دهقانان ناچارند دوباره زمین را آماده کنند، کود بدهند و قلبه بزنند؛ هزینهای مضاعف که در کنار کمبود آب، بار سنگینتری بر دوش آنان میگذارد.
برای این دهقانان، مشکل تنها نباریدن باران نیست؛ گاهی باران دیر میرسد و گاهی درست زمانی میبارد که میتواند کشتوکارشان را آسیب بزند. این بینظمی در بارندگی، فصل کشت را به دورهای از انتظار، نگرانی و هزینههای پیشبینینشده تبدیل کرده است.
از زمینهای خشک تا سفرههای خالی؛ ابعاد انسانی بحران اقلیمی
آنچه دو دهقان در کاپیسا از آن سخن میگویند، بخشی از بحرانی گستردهتر است که معیشت میلیونها خانواده در افغانستان را تهدید میکند. برآورد دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) نشان میدهد که در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۱.۹ میلیون نفر، معادل نزدیک به ۴۵ درصد جمعیت افغانستان، به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند.
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی اوچا، خشکسالی حدود ۶۴ درصد زمینهای قابل کشت کشور را تحت تأثیر قرار داده است. این وضعیت در کشوری که بخش بزرگی از جمعیت آن برای تأمین زندگی به زراعت وابستهاند، پیامدهایی فراتر از کاهش محصولات دارد و امنیت غذایی و درآمد خانوادههای روستایی را نیز تهدید میکند.
ابعاد این بحران تنها به زمین و محصولات زراعتی محدود نمیشود. اوچا برآورد کرده است که در سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۷ میلیون کودک در افغانستان با سوءتغذیه حاد روبهرو خواهند شد. بر اساس این گزارش، وضعیت سوءتغذیه در ۲۶ ولایت از مجموع ۳۴ ولایت کشور، در مقایسه با سال گذشته بدتر شده است.
از سوی دیگر، حوادث طبیعی نیز بر شدت آسیبپذیری مردم افزوده است. اوچا گزارش داده که از جنوری تا آگست ۲۰۲۶، حوادث طبیعی در سراسر کشور حدود ۹۲ هزار نفر را متأثر ساخته است. در همین حال، کمبود منابع مالی برای پاسخگویی به این نیازها، تلاشهای بشردوستانه را با محدودیت جدی روبهرو کرده است؛ بهگونهای که تا جون ۲۰۲۶، تنها ۱۴ درصد از درخواست ۱.۷ میلیارد دالری سازمان ملل برای کمک به افغانستان تأمین شده بود.
وقتی سهم اندک، بهای سنگین دارد
بحران اقلیمی برای افغانستان تنها مجموعهای از تغییرات محیطی نیست؛ بحرانی است که هر روز در زندگی مردم، از زمینهای خشکیده دهقانان تا خانههای ویرانشده در سیلابها، خود را نشان میدهد. کشوری که سهم ناچیزی در شکلگیری این بحران داشته، اکنون هزینههای سنگین آن را میپردازد. اما پرسش اساسی این است: آیا رنج کشورهای آسیبپذیر، بدون حضور مؤثر آنان در تصمیمگیریهای جهانی، به اندازه کافی شنیده خواهد شد؟
عبدالباسط امیری، کارشناس تغییرات اقلیمی، در این باره میگوید: افغانستان بهشدت در برابر پیامدهای تغییرات اقلیمی آسیبپذیر است؛ آسیبپذیریای که به گفته او، در حوزههای امنیت غذایی، امنیت آبی و مسائل محیط زیستی بهروشنی دیده میشود.
او میافزاید: افغانستان میتوانست از فرصت برگزاری نشست COP31 برای جلب توجه جامعه جهانی به وضعیت اقلیمی خود و پیگیری دسترسی به منابع مالی صندوق سبز اقلیم استفاده کند؛ فرصتی که میتوانست زمینه حمایتهای بیشتر بینالمللی از این کشور را فراهم سازد.
همچنان، همت شیرزاد، تحلیلگر مسایل اقلیمی، با اشاره به سهم ناچیز افغانستان در ایجاد بحران اقلیمی میگوید که این کشور با وجود نقش تقریباً صفر در شکلگیری تغییرات اقلیمی، هر سال بیش از پیش از پیامدهای آن آسیب میبیند.
او با طرح این پرسش که چرا دهقانی که زمینش را سیلاب ویران کرده یا در نتیجه خشکسالی حاصل زمینش را از دست داده، باید قربانی بحرانی شود که در ایجاد آن سهمی نداشته است، تأکید میکند که جامعه جهانی باید به مستندات و گزارشهای منتشرشده درباره آسیبپذیری افغانستان توجه جدی کند و در مبارزه با پیامدهای تغییرات اقلیمی، همکاری مؤثرتری با این کشور داشته باشد.
در کشوری که بخش بزرگی از جمعیت آن به کشاورزی و دامداری وابسته است، خشکسالی تنها به خشکشدن زمینها محدود نمیماند؛ پیامد آن میتواند کاهش تولید محصولات، از دست رفتن منابع درآمد، تضعیف امنیت غذایی و افزایش آسیبپذیری خانوادهها باشد. از سوی دیگر، سیلابهای ناگهانی میتوانند در زمانی کوتاه خانهها، زمینهای زراعتی و زیرساختهای حیاتی را تخریب کنند.
با این حال، در هشت روز نخست COP31، موضوع افغانستان بهعنوان محور مستقل مذاکرات رسمی مطرح نشده و این کشور در میان هیئتهای رسمی حاضر در نشست، نمایندگی نداشته است.
آینده زمین؛ آزمونی که افغانستان نیز در آن سهم دارد
مذاکرات COP31 تا بیستم نوامبر ادامه خواهد یافت و روزهای پایانی نشست در تعیین سرنوشت توافقها و تعهدات اقلیمی اهمیت خواهد داشت. اما برای افغانستان، مسئله به نتیجه یک کنفرانس و صدور یک بیانیه تازه محدود نمیشود.
آینده اقلیم برای این کشور با امنیت آب، تولید غذا، معیشت روستاییان و توانایی نسلهای آینده برای زندگی در محیطی امنتر پیوند خورده است. هر سال تأخیر در مدیریت منابع طبیعی و تقویت زیرساختهای سازگار با اقلیم، میتواند دامنه آسیبپذیری را گستردهتر سازد.
از همین رو، افغانستان به چیزی فراتر از ابراز همدردی جامعه جهانی نیاز دارد: به حمایت مالی پایدار، انتقال دانش و فناوری، برنامههای سازگاری و فرصت مشارکت در تصمیمهایی که آینده محیط زیست آن را شکل میدهند.
جهان در آنتالیا درباره نجات زمین مذاکره میکند؛ اما برای مردمی که با خشکسالی، سیلاب و کمبود آب زندگی میکنند، بحران اقلیمی مدتهاست از مرحله هشدار عبور کرده است.
در نهایت، عدالت اقلیمی زمانی معنا پیدا میکند که سرنوشت کشورهایی که کمترین نقش را در ایجاد بحران داشتهاند، در تصمیمهایی که برای مهار آن گرفته میشود، نادیده گرفته نشود؛ زیرا نمیتوان از نجات زمین سخن گفت، اما صدای مردمانی را که در خط مقدم این بحران ایستادهاند، بیرون از دایره تصمیمگیری گذاشت.
خالده عمری
خبرگزاری رویداد
خبرگزاری رویداد اولین خبرگزاری دیجیتلی در افغانستان
