خبرگزاری رویداد اولین خبرگزاری دیجیتلی در افغانستان
در افغانستان، دهقانان و بهویژه زنان روستایی، ستون اصلی معیشت خانوادهها و جوامع محلیاند. روایتهای محمد عالم، شگوفه و رقیه نشان میدهد که چگونه کار سخت در زمینهای زراعتی با امید به آینده و آرزوهای کوچک برای بازار و دکان همراه است. آنان محصولاتی چون گندنه، گشنیز، پیاز و کچالو را کشت میکنند، اما مسیر فروش و دسترسی به بازار همچنان پر از چالش است. زنان بیشتر توسط مردان به بازار فروش محصولات وصل میشوند، در حالی که خودشان آرزو دارند بازارهای مستقل داشته باشند تا سود و زیان کارشان را با چشم خود ببینند.از سوی دیگر، وزارت زراعت و اتحادیه زنان زراعتپیشه بر ضرورت ایجاد بازارهای محلی و سیستمهای بازاریابی مؤثر تأکید دارند. پروژههای ملی در بخش مالداری، آبیاری و ذخیرهسازی گندم، هرچند گامهای مهمی در تقویت اقتصاد دهقانان است، اما نبود بازارهای ویژه برای زنان همچنان یک خلأ بزرگ باقی مانده است.
رقیه صبح تا شام در زمینهای نمناک مشغول کار است. او تنها دو سال است که به زراعت رو آورده و این تصمیم بیشتر از روی ناچاری بوده است. شوهرش تانوان و بیکار است و تأمین معیشت خانواده بر دوش او افتاده است. او زیر آفتاب و در میان زمینهای سرد، به کشت و برداشت پیاز، گشنیز و سایر سبزیجات میپردازد.
میگوید که دهقانی هرچند دشوار، اما تنها راه تأمین نیازهایش است: «دو سال میشود که دهقانی میکنم. از خاطر مجبوری به این کار رو آوردم. کار باشد روزگار میچلد کار نباشد در خانه هستیم. شوهرم هم کار نمیکند. چیز های که زمیندار کشت کند ما کار اش را میکنیم. مثل پیاز، دالک، گشنیز، ملی سرخک، شبت گندنه و همین جیز ها. از صبح تا شام روی زمین نمناک بشین کار کن. انسان پای درد میشود دست درد میشود. دخترم ۱۴ ساله است پسرم ۱۳ ساله. پسرم مکتب میرود دخترم هم مدرسه میرود. بعد جم کردن حاصلات دوباره چیزی کشت میکند مثل بانجان رومی. ما کشت میکنیم و مرد ها میبرند در بازار بفروش میرسانند. ما میخواهیم محصولات را ببریم در بازار بفروشم فایده و نقص اش را بفهمیم. کاش که یک بازار برای دهقانان جور کنند. خوش داریم دست کش کالا ،بوت، تخم بذر برای ما بیارند. ما خوش داریم که در بازار بریم چتنی جور کنیم بازار جور کنیم.»
شگوفه، زن دهقان دیگری نیز سالهاست که در این حرفه فعالیت دارد، میگوید زراعت در خانوادهاش یک شغل موروثی است و همه اعضا به نحوی در آن سهم دارند. محصولات آنها بیشتر توسط واسطهها به بازارهای کابل منتقل میشود، اما به گفته او، میزان فروش آن در سالهای اخیر کاهش یافته است.
:« پانزده سال است مه دهقانی میکنم. در خانواده ما کسی دهقانی میکند کسی کراچی دارد. این زمین از دگه کسی است خو یک نفر تجار است میخرد باز ما میایم در اینجا کار میکنیم باز پیسه میته. از اینجا درو میکنم باز میبرند در سینمای پامیر بفروش میرساند. یک زمان فروش زیاد بود حالی نیست.در روزه مردم زیاد میخرید اما حالی نمیخرد. گشنیز داریم، تراتیزک داریم گندنه داریم. کل اش ارکاری باب است.بعضی وقت چهار پنج میباشیم بعضی وقت دو تا سه تا میباشیم. سودا میکنیم پیسه میتن باز سودا به خانه میبریم. در نورستان مردان و زنان یکجا کار میکنند. در ولایت ما زیاد گندم و جواری کشت میکنند. در نورستان گندم میکاریم درو میکنم میخوریم سودایی نیست. آرزو زیاد داریم یک دکان جور کنیم.»
شگوفه نیز مانند بسیاری از زنان دهقان، آرزو دارد یک دکان یا بازار اختصاصی داشته باشد تا بتواند محصولات خود را بدون واسطه به فروش برساند. او به زبان نورستانی پیامی دارد:« بازار نیست، اگر برای ما بازار ایجاد شود خوشحال می شویم.»
در همین حال، محمد عالم، دهقان دیگری در کابل، از فاصله زیاد میان مزرعه و بازار و نبود امکانات حملونقل بهعنوان یکی از چالشهای عمده یاد میکند. به گفته او، انتقال محصولات به بازار به دلیل نبود وسایل مناسب، دشوار و پرهزینه است، امری که بر درآمد و انگیزه دهقانان تأثیر مستقیم دارد.
: «بازار گندنه است مه هنوز کنده درو اش را درو نکردیم. سال گذشته تخم پاشی کردیم و در ماه اسد درو کردیم پارسال زیاد درو کردیم. هر زمان که دیدیم نازک شده بیل میزنیم دیگر چیز مثل بانجان رومی کشت میکنیم. هفت الی هشت دوره حاصل می دهد بازار دور است به مشکل محصولات را انتقال می دهم.»
با این حال، سید احمد ملکزاد، استاد دانشگاه و کارشناس زراعت، فاصله میان تولید و بازار را یکی از چالشهای اساسی در بخش زراعت افغانستان میداند. او این فاصله را بهعنوان «شکاف بازاریابی» توصیف میکند و تأکید دارد که هرچه این فاصله بیشتر باشد، روند رساندن محصول به بازار پیچیدهتر و پرهزینهتر میشود.
: «یک چیزی بهنام Marketing merge یاد میکنیم، همان فاصلهی است که میان دهقان و مزرعه و همچنان مارکیت قرار دارد. در افغانستان این فاصله یا این Marketing merge بسیار زیاد است بنابراین بازارهای محلی و بازارهای منطقهای در قسمت معیشت دهاقین بسیار زیاد اهمیت دارد، اگر بازارهای محلی در ولسوالیها، در شهرها، نزدیک مزرعها و نزدیک دهاقین ایجاد شود بسیار میتواند معیشت دهاقین را تقویت کند. بنابراین هرقدر همین فاصله یا Marketing merge را که یاد کردم این را در حقیقت بهنام شکاف مارکیت یاد میکنند. این شکاف مارکیت هرقدر طویلتر باشد یا طولانیتر باشد، کانال مارکیت مسوول یا کانالی را که از آن طریق میتواند محصول به مارکیت بیاید پیچیدهتر میشود و دورتر واقع میشود.»
به باور او، ایجاد بازارهای محلی و نزدیک به مناطق تولید میتواند نقش مهمی در بهبود معیشت دهقانان ایفا کند.
در عین حال، ممتاز یوسفزی، رئیس اتحادیه زنان زراعتپیشه افغانستان، به محدودیتهای زنان در دسترسی مستقیم به بازار اشاره کرده، تأکید دارد که ایجاد بازارهای ویژه زنان میتواند فرصتهای اقتصادی بیشتری را برای آنان فراهم سازد.
:«البته ما در سطح کابل و سطح ولایات بازارهای محلی است که بازارهای روز است که مثلا جمعه بازار است یا دوشنبه بازار، سهشنبه بازار. این بازارها بیشتر در ولایات مروج است. به دلیل این که یک سلسله مشکلات که وجود دارد زنان نمیتوانند مستقیم به بازارها وصل شوند و محصولات خودرا به فروش برسانند. البته این توسط مردها و کسانی که در خانههای شان سرپرست نداشته باشند اینها را به شکل همان فیصدی به فروش برسانند. البته اگر این مشکل حل شود و زنان بتوانند مستقيما به بازارها وصل شوند این زیادتر میتواند آنان را کمک کند. و هم زنان میتوانند ضرورتهای بازار را مرفوع سازند. اما متأسفانه خودشان در بازار نیستند. و در مرکز فعلا بازارهای که مربوط به زنان باشد وجود ندارد خصوصا در سکتور زراعتی اما زیاتر زنان بعضی اوقات در نمایشگاههای که برگزار میشود و به نمایشگاهها می روند و محصولات خود را به نمایشگاه به نمایش میگذارند اما فروشاتشان بسیار کمرنگ است به دلیل این که قسمی که برایتان اشاره کردم که آقایان نمیتوانند که داخل شوند و از محصولات خریداری کنند.»
از سوی دیگر، مولوی شیر محمد حاتمی، سخنگوی وزارت زراعت آبیاری و مالداری در مورد برنامه های این وزارت برای تقویت معیشت دهقانان چنین می گوید:« در سال ۱۴۰۴ وزارت زراعت و آبیاری و مالداری امارت اسلامی افغانستان به هدف تقویت معیشت دهقانان ۲۱ پروژه مهم و ملی را در سراسر کشور تطبیق کرده است. این پروژه ها بخش های مختلف چون مالداری، صحت حیوانی، باغداری، صنعت تیور و ماهی داری، آبیاری،تهیه تخم های اصلاح شده و کود کیمیاوی را در بر گرفته و در تمام ۳۴ ولایت عملی شده است. همچنان خریداری بیش از ۲۱ هزار متری تن گندم به ارزش ۵۰۰ میلیون افغانی و توزیع کمک ها برای ۵۰ هزار خانواده مهاجر از اقدامات مهم در حمایت مستقیم از دهقانان به شمار میرود.در بخش برنامه آینده وزارت زراعت برای گسترش آبیاری قطره ای و سولری سرمایه گذاری در صنایع پروسس ایجاد مراکز بازاریابی و فارم های معیاری تمرکز دارد.تا تولیدات افزایش یافته و اقتصاد روستایی تقویت گردد.در بخش فروش محصولات نیز با خریداری گندم آزاد دهقانان و ایجاد زمینه ذخیره سازی در سیلو ها سهولت های قابل ملاحظه ایجاد شده و همچنان تلاش ها برای ایجاد بازار های بهتر و سیستم های بازاریابی موثر ادامه دارد.»
روایتهای دهقانان و زنان زراعتپیشه در افغانستان نشان میدهد که با وجود نقش مهم آنان در تولیدات کشاورزی و تأمین معیشت خانوادهها، مهمترین چالش همچنان دسترسی به بازار و فاصله میان تولید و فروش است. این شکاف مارکیت باعث میشود دهقانان سود کمتری به دست آورند و وابسته به واسطهها باقی بمانند.
بر اساس گزارشهای نهادهایی بانک جهانی و سازمان غذا و زراعت FAO، سکتور زراعت حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد تولید ناخالص داخلی افغانستان را تشکیل میدهد و معیشت بیش از ۶۰ درصد مردم به آن وابسته است، اما ضعف در زیرساختهای بازار، حملونقل و نبود بازارهای مناسب، بهویژه برای زنان، مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شده است.
به باور کارشناسان، ایجاد و تقویت بازارهای محلی ویژه زنان و دهقانان میتواند شکاف میان تولید و فروش را کاهش دهد و نیز اصلاح ساختارهای بازاریابی و تلاشهای توسعهای در بخش زراعت به بهبود پایدار معیشت دهقانان، بهویژه زنان منجر شود.
